Odwołanie darowizny

Darowizna, choć z założenia nieodpłatna, w pewnych sytuacjach może zostać odwołana przez darczyńcę. Polskie prawo przewiduje ściśle określone przesłanki, które uprawniają do cofnięcia już przekazanego świadczenia lub niewykonania obiecanej darowizny.

Podstawy odwołania darowizny

Istnieją dwie główne podstawy prawne umożliwiające odwołanie darowizny: rażąca niewdzięczność obdarowanego oraz niedostatek darczyńcy.

1. Rażąca niewdzięczność obdarowanego (Art. 898 Kodeksu cywilnego)

Ta podstawa dotyczy darowizn już wykonanych. Aby darowiznę można było odwołać z powodu rażącej niewdzięczności, zachowanie obdarowanego musi spełniać łącznie następujące kryteria:

• umyślność - działanie obdarowanego musi być zamierzone i świadome.
• wysoce niewłaściwe i krzywdzące - zachowanie musi być poważne, naruszające podstawowe zasady współżycia społecznego i godzące w darczyńcę.
• skierowane przeciwko darczyńcy lub jego bliskim - niewdzięczność musi dotyczyć bezpośrednio darczyńcy (np. poważne przestępstwo, porzucenie w chorobie, kradzież, znieważenie) lub jego najbliższej rodziny.

Przykłady rażącej niewdzięczności mogą obejmować:

• popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, czci lub mieniu darczyńcy lub jego bliskich.
• porzucenie darczyńcy w stanie choroby lub niedołęstwa, mimo możliwości udzielenia pomocy.
• ciężkie zniewagi, pomówienia, publiczne poniżanie darczyńcy.
• wyrzucenie darczyńcy z domu, który był przedmiotem darowizny.

Zwykłe kłótnie rodzinne, drobne nieporozumienia czy niespełnione oczekiwania darczyńcy nie stanowią rażącej niewdzięczności. Niewdzięczność musi wystąpić po zawarciu umowy darowizny.

2. Niedostatek darczyńcy (Art. 896 Kodeksu cywilnego)

Ta podstawa dotyczy wyłącznie darowizn niewykonanych. Darczyńca może odwołać obietnicę darowizny, jeżeli po zawarciu umowy jego sytuacja majątkowa uległa takiemu pogorszeniu, że wykonanie darowizny spowodowałoby uszczerbek dla jego niezbędnego utrzymania lub dla wykonania jego ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Odwołanie jest możliwe, jeśli niedostatek nie powstał z winy darczyńcy i wystąpił po zawarciu umowy darowizny.

Ważne: Art. 897 Kodeksu cywilnego nakłada na obdarowanego obowiązek wspierania darczyńcy w niedostatku po wykonaniu darowizny, jednak nie jest to podstawa do odwołania już dokonanej darowizny.

Procedura odwołania darowizny (Art. 900 Kodeksu cywilnego)

Odwołanie darowizny wymaga spełnienia określonej procedury:

• pisemne oświadczenie: darczyńca musi złożyć pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny, które należy doręczyć obdarowanemu.
• skutek obligacyjny: oświadczenie o odwołaniu wywołuje jedynie skutek obligacyjny, co oznacza, że tworzy po stronie obdarowanego obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny.
• powództwo sądowe: w przypadku odmowy dobrowolnego zwrotu, darczyńca musi wystąpić do sądu z powództwem o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności z powrotem na darczyńcę (szczególnie w przypadku nieruchomości, gdzie wymagana jest forma aktu notarialnego).

Termin na odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności (Art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego)

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jest ograniczone czasowo. Darczyńca może to zrobić w ciągu jednego roku od dnia, w którym dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jest to termin zawity, co oznacza, że po jego upływie prawo do odwołania wygasa.

Przebaczenie (Art. 899 § 1 Kodeksu cywilnego)

Jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu jego niewdzięczne zachowanie, odwołanie darowizny z tego powodu nie jest już możliwe. Przebaczenie może być wyraźne (np. poprzez oświadczenie) lub dorozumiane (np. poprzez jednoznaczne okazanie woli wybaczenia).

Skutki odwołania darowizny (Art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego)

W przypadku skutecznego odwołania darowizny, obdarowany jest zobowiązany do zwrotu przedmiotu darowizny zgodnie z przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie, obdarowany ponosi odpowiedzialność jak bezpodstawnie wzbogacony świadomy obowiązku zwrotu.

Wyjątki od możliwości odwołania (Art. 902 Kodeksu cywilnego)

Przepisy o odwołaniu darowizny nie mają zastosowania, jeżeli darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego.